Cukrzyca

Cukrzyca - na czym polega ta choroba?

Cukrzyca jest chorobą - schorzeniem metabolicznym, którego istotą jest hiperglikemia czyli zbyt wysoki poziom glukozy we krwi. W zależności od przyczyny przecukrzenia wyróżnia się kilka rodzajów cukrzycy, przy czym najczęściej diagnozowana jest insulinozależna cukrzyca 1 typu (10%) oraz insulinoniezależna cukrzyca 2 typu (80-90%). Cukrzyca typu 1 wynika z braku lub z niewystarczającej ilości insuliny produkowanej przez trzustkę. Cukrzyca typu 2 lub cukrzyca ciążowa związane są z utratą wrażliwości tkanek na działanie insuliny. Zbyt mały poziom hormonu insuliny lub oporność tkanek na jej działalnie uniemożliwia transport glukozy z krwi do komórek ciała, wskutek czego stężenie cukru we krwi wzrasta ponad normę. Nieleczona cukrzyca prowadzi do wystąpienia powikłań - głównie w obrębie układu sercowo-naczyniowego i układu nerwowego. Objawy pojawiają się zależnie od typu cukrzycy i czasu trwania zaburzeń. Cukrzyca istotnie podwyższa ryzyko schorzeń takich jak: zawał serca, udar mózgu, retinopatia cukrzycowa, niewydolność nerek oraz zespół stopy cukrzycowej.

Badania na cukrzycę polegają na oznaczeniu stężenia glukozy i/lub insuliny we krwi w określonych warunkach, np. na czczo lub po wypiciu roztworu 75g cukru. Dodatkowo można wykonać inne badania (np. poziom hemoglobiny glikowanej), które mają na celu zdiagnozować przyczynę hiperglikemii oraz ocenić ryzyko powikłań cukrzycy. Diagnostyką oraz leczeniem cukrzycy zajmuje się lekarz endokrynolog lub diabetolog.

Rodzaje i przyczyny cukrzycy

Cukrzyca typu 1

Przyczyną niedoboru insuliny w przebiegu cukrzycy typu 1 jest najczęściej zapalenie trzustki na podłożu autoimmunologicznym. Oznacza to, że układ odpornościowy atakuje własną trzustkę – stwierdza się obecność przeciwciał skierowanych przeciwko komórkom trzustki (np. ICA, GADA) i przeciwko insulinie (IAA). Wraz z niszczeniem kolejnych komórek odpowiedzialnych za produkcję insuliny spada synteza i uwalnianie tego hormonu do krwi. Efektem jest znaczny wzrost stężenia glukozy we krwi, ponieważ niedostatek insuliny uniemożliwia przekazywanie glukozy do komórek ciała. Cukrzyca typu 1 rozwija się szybko – od kilku tygodni do kilku miesięcy. Cukrzyca insulinozależna jest rozpoznawana głównie u dzieci, młodzieży i u dorosłych do 30 roku życia, ale może ujawnić się też w każdym wieku.

Cukrzyca typu 2

Przyczyną podwyższonego poziomu glukozy we krwi przy cukrzycy typu 2 nie jest brak insuliny, ale jej nieprawidłowe działanie w organizmie. Istotą cukrzycy typu 2 jest obniżona wrażliwość tkanek na hormon insuliny. Utrudniony jest wówczas transport glukozy z krwi tętniczej do komórek, nawet gdy poziom insuliny jest prawidłowy. Nadmiar glukozy powoduje podwyższenie stężenia cukru we krwi, co stymuluje trzustkę do zwiększonej produkcji insuliny – organizm myśli, że dzięki temu uda się skuteczniej obniżyć poziom cukru we krwi. Długotrwale zwiększona produkcja insuliny prowadzi z czasem do wyczerpania możliwości wydzielniczej trzustki. Po latach trwania choroby u pacjentów z cukrzycą typu 2 trzustka może utracić zdolność do wytwarzania insuliny, co skutkuje jeszcze wyższym wzrostem poziomu cukru we krwi.

Cukrzyca typu 2 wynika przede wszystkim z nieodpowiedniego trybu życia (sporadyczna aktywność fizyczna i nadmierna kaloryczność diety). Cukrzyca typu 2 częściej występuje u osób z otyłością typu wisceralnego (brzusznego) i wiąże się z tzw. zespołem metabolicznym. Uważa się, że ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w dużej mierze może być też częściowo uwarunkowane rodzinnie (genetycznie).

Cukrzyca typu LADA

Cukrzyca LADA podobnie jak cukrzyca typu 1 stanowi zaburzenie na tle autoimmunologicznym. Przebieg tego typu cukrzycy jest jednak dużo wolniejszy – destrukcja komórek beta trzustki jest stopniowa, w związku z czym poziom cukru we krwi ulega powolnemu zwiększaniu przez kilka lat. W związku z tym cukrzyca ta jest nierzadko wstępnie mylnie diagnozowana jako cukrzyca typu 2.

Cukrzyca monogenowa MODY

Cukrzyca typu MODY (ang. Maturity Onset Diabetes of the Young) to rzadki rodzaj cukrzycy występujący u osób młodych oraz u dzieci. Przyczyną cukrzycy jest w tym wypadku mutacja genu kodującego wydzielanie insuliny przez komórki beta trzustki. Cukrzyca MODY dziedziczona jest w sposób autosomalny dominujący, co oznacza, że w przypadku chorego rodzica ryzyko wystąpienia cukrzycy MODY u dziecka wynosi 50%. W większości przypadków nie wymaga leczenia insuliną. Rozpoznanie opiera się o badania genetyczne.

Cukrzyca ciążowa

Cukrzyca ciążowa pojawia się w związku ze specyficznymi zmianami hormonalnymi w trakcie ciąży. Poziom cukru we krwi jest zwykle nieznacznie przekroczony i nie wywołuje wyraźnych objawów klinicznych u matki. Stan hiperglikemii może być jednak niekorzystny dla rozwijającego się płodu, dlatego cukrzyca powinna być rozpoznawana w przesiewowych badaniach krwi, a następnie kontrolowana przez lekarza endokrynologa. Cukrzyca w okresie ciąży częściej występuje w przypadku:

• wystąpienia cukrzycy ciążowej w poprzedniej ciąży,
• występowania cukrzycy w rodzinie,
• nadwadze lub otyłości,
• zespołu policystycznych jajników,
• rozpoznanej oporności tkanek na insulinę,
• urodzenia dziecka o masie ciała powyżej 4 kg w poprzedniej ciąży.

Cukrzyca - objawy

Objawy cukrzycy typu 1

Nasilenie objawów cukrzycy typu 1 jest znaczne. Typowe objawy obejmują bardzo częste oddawanie moczu oraz wzmożone pragnienie występujące bez istotnej przyczyny. Osoba chora na cukrzycę jest w stanie wypić kilka litrów płynów dziennie i nadal odczuwać wzmożone pragnienie. Organizm chce przez to „rozcieńczyć” krew ze zbyt wysokim poziomem glukozy we krwi i pozbyć się nadmiaru cukru wydalając go z moczem. Osoby z długo niewyrównaną glikemią nie czerpią energii z glukozy z krwi, ale z tkanki tłuszczowej. Utrata masy ciała może więc towarzyszyć nieleczonej cukrzycy pierwszego typu. Charakterystycznym objawem ostrego spadku stężenia insuliny jest zapach acetonu z ust (zapach jabłek). Do pozostałych objawów można zaliczyć: uczucie zmęczenia, senność oraz długie gojenie się ran po skaleczeniach.

Objawy cukrzycy typu 2

Cukrzyca typu 2 rozwija się latami, w związku z czym dynamika narastania objawów jest powolna. Objawy cukrzycy typu 2 mają też dużo mniejsze nasilenie niż w cukrzycy typu 1. Wiele osób chorych na cukrzycę typu 2 nie zdaje sobie sprawy z tego, że za gorsze samopoczucie może odpowiadać hiperinsulinemia i podwyższona glikemia. Badaniom na cukrzycę powinny poddać się osoby, które przez dłuższy okres czasu zaobserwowały u siebie poniżej wymienione objawy:

• przewlekłe zmęczenie,
• nadmierna senność i osłabienie występujące po posiłkach,
• częstsze infekcje bakteryjne i wirusowe,
• nawracająca grzybica skóry i narządów płciowych,
• nieznacznie podwyższone pragnienie i częstsze oddawanie moczu,
• gorsze gojenie ran.

Powikłania cukrzycy

Kwasica ketonowa

Kwasica ketonowa to groźne powikłanie cukrzycy występujące najczęściej u pacjentów chorujących na cukrzycę typu 1. W warunkach dłużej trwającego stanu niewystarczającej ilości insuliny (np. wskutek pominięcia dawki insuliny) komórki organizmu nie mogą pobierać glukozy z krwi, w związku z czym muszą czerpać energię z kwasów tłuszczowych. Z rozpadu kwasów tłuszczowych powstają ciała ketonowe – związki, które w nadmiarze wywołują kwasicę metaboliczną. Stan ten może prowadzić do śpiączki, a nawet do śmierci.

W przypadku przedawkowania insuliny może z kolei dojść do zbyt gwałtowengo spadku insuliny we krwi. Niedocukrzenie objawia się silnym osłabieniem, drżeniem rąk, nadmiernym poceniem, rozdrażnieniem, zmianą zachowania. Osoba w stanie niedocukrzenia może nawet zemdleć z powodu zbyt niskiej podaży glukozy do mózgu. Częste oddawanie moczu z niewystarczającą podażą płynów może dodatkowo prowadzić do odwodnienia organzimu.

Retinopatia u osób z cukrzycą

Retinopatia to schorzenie siatkówki oka spowodowane uszkodzeniem naczyń krwionośnych oka przez wysoki poziom cukru we krwi i nadciśnienie tętnicze. Objawami retinopatii cukrzycowej są przede wszystkim zaburzenia ostrości widzenia oraz pojawianie się w polu widzenia szarych plamek przesuwających się razem z ruchami gałki ocznej. Objawy wynikają z mini wylewów krwi z uszkodzonych naczyń do ciała szklistego oka. Odwarstwienie się siatkówki grozi częściową utratą pola widzenia lub całkowitą utratą wzroku.

Nefropatia cukrzycowa

Niekorzystne zmiany w naczyniach nerek powodują zwiększenie przepuszczalności ich ścian dla albumin, a następnie białka. Dodatkowe badania wykazują albuminurię i białkomocz. Powikłaniem długo nieleczonej cukrzycy często bywa przewlekła niewydolność nerek. Cukrzyca to najczęstsza przyczyna schyłkowej niewydolności nerek - wymagającej dializoterapii.

Neuropatia cukrzycowa

Neuropatia cukrzycowa to stan zaburzenia czynności nerwów wywołany przez długotrwale utrzymujące się zbyt wysokie stężenie glukozy we krwi. Dochodzi do uszkodzenia naczyń odżywiających nerwy, co wtórnie prowadzi do niekorzystnych procesów demielinizacyjnych tych nerwów. Najbardziej narażone na uszkodzenia są nerwy położone w dystalnych odcinkach ciała. Objawy neuropatii dotyczą więc głównie okolicy rąk i stóp. Objawy te występują symetrycznie i obejmują: pieczenie, drętwienie, uczucie zimnych lub gorących stóp/rąk, postępujący zanik czucia, bolesne kurcze mięśni.

Neuropatia może dotyczyć także układu autonomicznego, który steruje pracą układu krwionośnego, moczowo-płciowego i pokarmowego. Do niepokojących sytuacji świadczących o możliwym uszkodzeniu nerwów autonomicznych w przebiegu cukrzycy zalicza się: przebyty niemy zawał niedokrwienny serca (pacjent nie czuje bólu zamostkowego), zaburzenia rytmu serca, zaleganie moczu w pęcherzu moczowym z powodu braku odczuwania parcia na mocz oraz zaburzenia erekcji.

Stopa cukrzycowa

Stopa cukrzycowa to późne powikłanie neuropatii cukrzycowej. Osoby z długo niewyrównaną cukrzycą nie czują bólu związanego z uciskiem buta lub urazem stopy. Nieprawidłowa czynność nerwów autonomicznych skutkuje zaburzeniami krążenia w obrębie stóp. Nawet drobne uszkodzenia skóry, drążące modzele czy wrastające paznokcie mogą być przyczyną powstawania trudno gojących się owrzodzeń. Zakażenie rany pogarsza stan chorego i może stanowić wskazanie do amputacji palca lub stopy.

Badania na cukrzycę

Wczesne rozpoznanie cukrzycy umożliwia szybkie rozpoczęcie leczenia i zapobieganie powikłaniom cukrzycy.

Badania laboratoryjne wykonywane w kierunku cukrzycy to:

Badanie krwi - glikemia przygodna

• oznaczenie poziomu cukru we krwi wykonywane w dowolnym momencie,
• nieprawidłowy wynik to stężenie glukozy we krwi przekraczające 200 mg/dl,

Poziom cukru we krwi na czczo

• pobranie krwi musi nastąpić na czczo lub minimum 8 godzin po ostatnim posiłku,
• prawidłowy wynik to 77-99 mg/dl,
• stan przedcukrzycowy 100-125 mg/dl,
• cukrzyca – powyżej 126 mg/dl (2x).

Doustny test tolerancji glukozy – DTTG (test obciążenia glukozą)

• wskazaniem do DTTG jest glikemia na czczo 100-125 mg/dl,
• jest to głównie test na cukrzycę typu 2 i cukrzycę ciężarnych,
• pacjent zgłasza się na badanie na czczo i zostaje proszony o wypicie w ciągu 5 minut 75 g roztworu glukozy,
• test polega na trzykrotnym pobraniu krwi (na czczo, po 1 godzinie od doustnego spożycia roztworu glukozy oraz po 2 godzinach od wypicia tego roztworu),
• poziom cukru we krwi w 2 godzinie po podaniu roztworu:
  - norma - poniżej 140 mg/dl,
  - nieprawidłowa tolerancja glukozy 140-199 mg/dl,
  - cukrzyca – powyżej 200 mg/dl.
  

• Badanie moczu,
• Badania immunologiczne – w przypadku podejrzenia cukrzycy typu I lub cukrzycy typu LADA,
• Badania genetyczne – w przypadku podejrzenia cukrzycy typu MODY.

Leczenie cukrzycy

Leczenie cukrzycy zależy od jej przyczyny. Terapia może obejmować przyjmowanie leków doustnych poprawiających tolerancję glukozy (cukrzyca typu 2) lub wstrzykiwanie odpowiedniej dawki insuliny (cukrzyca typu 1 lub zaawansowana cukrzyca typu 2 z niedoborem insuliny).

W przypadku cukrzycy II typu do najczęściej stosowanych leków należy metformina oraz pochodne sulfonylomocznika. Gdy maksymalne dawki leków okazują się być nieskuteczne w przywracaniu prawidłowych wartości glikemii, konieczne jest wdrożenie insulinoterapii. Obecnie dostępnych jest wiele nowych bardzo slutecznych leków na cukrzycę typu 2.

W leczeniu cukrzycy na każdym jego etapie ważną rolę odgrywa samokontrola poziomu glukozy we krwi przez chorego. Chory na cukrzycę posługuje się w tym celu glukometrem. Okresowo należy się również poddawać badaniom laboratoryjnym zleconym przez lekarza.

Niezbędna jest także zmiana stylu życia – zwiększenie poziomu aktywności fizycznej oraz utrzymywanie odpowiedniej diety. Dieta w cukrzycy powinna wykluczać cukry proste, uwzględniać jak najwięcej zdrowych tłuszczy, pełnowartościowego białka, a także warzyw i owoców. Osoba, u której zdiagnozowano stan przedcukrzycowy powinna wybierać produkty z tzw. niskiem IG (Indeksem Glikemicznym), np. w oparciu o sporządzone tabele produktów. Index Glikemiczny (IG) to wskaźnik klasyfikujący dany produkt w zależności od tego, jak jego spożycie podniesie poziom glikemii 2-3 godziny po posiłku. W diecie cukrzycowej należy spożywać produkty o niskim IG, a rezygnować z produktów o wysokim IG.

Osoba przyjmująca insulinę powinna potrafić obliczać tzw. wymiennik węglowodanowy (WW). 1 wymiennik węglowodanowy to 10 g węglowodanów przyswajalnych. Na podstawie WW można ustalić odpowiednią dawkę insuliny wstrzykiwaną w okresie okołoposiłkowym. W doborze dawki insuliny na 1WW pomaga lekarz diabetolog.